تحقیق / به سوال آيا ميل به رياضت‏باعث پيدايش حجاب شده است؟ از آثار استاد شهید مطهری پاسخ می دهم امید وارم مورد توجه شما خوبان قرار بگیره

كتاب: مجموعه آثار جلد 19 صفحه 397

نويسنده: استاد شهيد مرتضى مطهرى

ارتباط مساله پوشش با فلسفه رياضت و رهبانيت از اين جهت است كه چون زن بزرگترين موضوع خوشى و كامرانى بشر است، اگر زن و مرد معاشر و محشور با يكديگر باشند، خواه ناخواه دنبال لذتجويى و كاميابى مى‏روند.پيروان فلسفه رهبانيت و ترك لذت براى اينكه محيط را كاملا با زهد و رياضت‏سازگار كنند بين زن و مرد حريم قائل شده پوشش را وضع كرده‏اند، كما اينكه با چيزهاى ديگرى هم كه نظير زن محرك لذت و بهجت‏بوده است مبارزه كرده‏اند.پديد آمدن پوشش طبق اين نظريه، دنباله و نتيجه پليد دانستن ازدواج و مقدس شمردن عزوبت است.

ايده رياضت و ترك دنيا همان طورى كه در موضوع مال فلسفه فقر طلبى و پشت پا زدن به همه وسائل مادى را به وجود آورده است، در مورد زن فلسفه تجرد طلبى و مخالفت‏با جمال را ايجاد كرده است.بلند نگه داشتن مو كه در ميان سيكها، هندوها و بعضى دراويش معمول است نيز از مظاهر مخالفت‏با جمال و مبارزه با شهوت و از ثمرات فلسفه طرد لذت و ميل به رياضت است.مى‏گويند كوتاه كردن و ستردن مو، سبب فزونى رغبت جنسى مى‏گردد و بلند كردن آن موجب تقليل و كاهش آن است.

در اينجا بد نيست قسمتى از گفته برتراند راسل را در اين موضوع بياوريم.وى در كتاب زناشويى و اخلاق صفحه 30 مى‏گويد:

«بخصوص در قرون اول مسيحيت اين طرز فكر سن پل (بولس مقدس) از طرف كليسا اشاعه تمام يافت و تجرد مفهوم تقدس به خود گرفت و عده بيشمارى راه بيابان پيش گرفتند تا شيطان را منكوب سازند، شيطانى كه هر آن ذهن آنان را از تخيلات شهوانى مملو مى‏ساخت.كليسا ضمنا با استحمام به مبارزه پرداخت زيرا خطوط بدن، انسان را به طرف گناه مى‏راند.كليسا چرك بدن را تحسين كرده رايحه بوى بدن صورت تقدس را به خود گرفت زيرا باز به نظر سن پل نظافت‏بدن و آرايش آن با نظافت روح منافات دارد.شپش مرواريد خدا شناخته شد...» اينجا اين پرسش پيش مى‏آيد كه اساسا علت تمايل بشر به رياضت و رهبانيت چيست؟ بشر طبعا بايد كامجو و لذت‏طلب باشد. پرهيز از لذت و محروم كردن خود بايد دليلى داشته باشد.

چنانكه مى‏دانيم رهبانيت و دشمنى با لذت جريانى بوده كه در بسيارى از نقاط جهان وجود داشته است.از جمله مراكز آن در مشرق زمين هندوستان و در مغرب زمين يونان بوده است.نحله «كلبى‏» كه يكى از نحله‏هاى فلسفى است و در يونان رواج داشته است طرفدار فقر و مخالف لذت مادى بوده است. ⁽¹⁾

يكى از علل پديد آمدن اين گونه افكار و عقايد، تمايل بشر براى وصول به حقيقت است. اين تمايل در بعضى افراد فوق العاده شديد است و اگر با اين عقيده ضميمه گردد كه كشف حقيقت از براى روح آنگاه حاصل مى‏شود كه بدن و تمايلات بدنى و جسمانى مقهور گردد، قهرا منجر به رياضت و رهبانيت مى‏گردد.به عبارت ديگر، اين انديشه كه وصول به حق جز از راه فنا و نيستى و مخالفت‏با هواى نفس ميسر نيست، علت اصلى پديد آمدن رياضت و رهبانيت است.

علت ديگر پديده رياضت آميخته بودن لذات مادى به پاره‏اى از رنجهاى معنوى است. بشر ديده است كه همواره در كنار لذتهاى مادى يك عده رنجهاى روحى وجود دارد.مثلا ديده است كه هر چند داشتن ثروت موجب يك سلسله خوشيها و كامرانيهاست اما هزاران ناراحتيها و اضطرابها و تحمل ذلتها در تحصيل و در نگهدارى آن وجود دارد.بشر ديده است كه آزادى و استغناء و علو طبع خود را به واسطه اين لذات مادى از دست مى‏دهد; از اين رو از همه آن لذات چشم پوشيده، تجرد و استغناء را پيشه خود ساخته است.

شايد در رياضت هندى، عامل اول و در فقر طلبى كلبى يونانى عامل دوم بيشتر مؤثر بوده است.

علل ديگرى نيز براى پديد آمدن رياضت و گريز از لذت ذكر كرده‏اند.از آن جمله اينكه محروميت و شكست در موفقيتهاى مادى مخصوصا شكست در عشق سبب توجه به رياضت مى‏گردد.روح بشر پس از اين نوع شكستها انتقام خود را از لذتهاى مادى بدين صورت مى‏گيرد كه آنها را پليد مى‏شناسد و فلسفه‏اى براى پليدى آنها مى‏سازد.

افراط در خوشگذرانى و كامجويى عامل ديگر توجه به رياضت است.ظرفيت جسمانى انسان براى لذت محدود است.افراط در كامجويى و لذات جسمانى و تحميل بيش از اندازه ظرفيت‏بر بدن موجب عكس العمل شديد روحى مخصوصا در سنين پيرى مى‏گردد.خستگى، سرخوردگى به وجود مى‏آورد.

تاثير اين دو علت را نبايد انكار كرد ولى مسلما اينها علت منحصر نمى‏باشند. تاثير اين دو علت‏بدين نحو است كه پس از شكستها و عدم موفقيتها و يا خستگيها و فرسودگيها انديشه وصول به حقيقت در روح بيدار مى‏گردد.توجه به ماديات و غرق شدن در انديشه‏هاى مادى، خود مانعى است‏براى اينكه انسان درباره ازليت و ابديت و حقيقت جاودانى بينديشد و در اين جهت فكر و تلاش كند كه از كجا آمده‏ام و در كجا هستم و به كجا مى‏روم؟ اما همينكه به واسطه شكست و يا خستگى حالت گريز و بى‏رغبتى نسبت‏به ماديت در روح پديد آمد، انديشه در مطلقات بلا مزاحم مانده جان مى‏گيرد.اين دو عامل هميشه به كمك عامل اول سبب توجه به رياضت مى‏شود. و البته بعضى از افرادى كه به سوى رياضت كشيده مى‏شوند تحت تاثير اين دو عامل مى‏باشند نه همه آنها.

بررسى

اكنون ببينيم از نظر اسلام و طرز تفكرى كه اسلام به جهان عرضه داشته است آيا چنين تعليل و توجيهى براى پوشش صحيح است؟

اسلام خوشبختانه يك طرز تفكر و جهان بينى روشن دارد، نظرش درباره انسان و جهان و لذت روشن است و به خوبى مى‏توان فهميد كه آيا چنين انديشه‏اى در جهان بينى اسلام وجود دارد يا نه؟

ما منكر نيستيم كه رهبانيت و ترك لذت در نقاطى از جهان وجود داشته است و شايد بتوان پوشش زن را در جاهايى كه چنين فكرى حكومت مى‏كرده است از ثمرات آن دانست، ولى اسلام كه پوشش را تعيين كرد نه در هيچ جا به چنين علتى استناد جسته است و نه چنين فلسفه‏اى با روح اسلام و با ساير دستورهاى آن قابل تطبيق است.

اصولا اسلام با فكر رياضت و رهبانيت‏سخت مبارزه كرده است و اين مطلب را مستشرقين اروپايى هم قبول دارند.اسلام به نظافت تشويق كرده، به جاى اينكه شپش را مرواريد خدا بشناسد گفته است: النظافة من الايمان.پيغمبر اكرم شخصى را ديد در حالى كه موهايش ژوليده و جامه‏هايش چركين بود و بدحال مى‏نمود.فرمود: «من الدين المتعة‏» ⁽²⁾ يعنى تمتع و بهره بردن از نعمتهاى خدا جزو دين است.و هم آن حضرت فرمود: «بئس العبد القاذورة‏» ⁽³⁾ يعنى بدترين بنده شخص چركين و كثيف است.

امير المؤمنين عليه السلام فرمود:

«ان الله جميل يحب الجمال‏» ⁽⁴⁾

خداوند زيباست و زيبايى را دوست مى‏دارد.امام صادق فرمود: «خداوند زيباست و دوست مى‏دارد كه بنده‏اى خود را بيارايد و زيبا نمايد و بر عكس فقر را و تظاهر به فقر را دشمن مى‏دارد.اگر خداوند نعمتى به شما عنايت كرد بايد اثر آن نعمت در زندگى شما نمايان گردد.» به آن حضرت گفتند چگونه اثر نعمت‏خدا نمايان گردد؟ فرمود: «به اينكه جامه شخص نظيف باشد، بوى خوش استعمال كند، خانه خود را با گچ سفيد كند، بيرون خانه را جاروب كند، حتى پيش از غروب چراغها را روشن كند كه بر وسعت رزق مى‏افزايد» . ⁽⁵⁾

در قديمى‏ترين كتابهايى كه در دست داريم مانند كافى كه يادگار هزار سال پيش است، بحثى تحت عنوان «باب الزى و التجمل‏» وجود دارد.اسلام به كوتاه كردن و شانه كردن مو و به كار بردن بوى خوش و روغن زدن به سر سفارشهاى اكيد كرده است.

عده‏اى از اصحاب رسول اكرم به خاطر اينكه بهتر و بيشتر عبادت كنند و از لذات روحانى بهره‏مند شوند ترك زن و فرزند كردند، روزها روزه مى‏گرفتند و شبها عبادت مى‏كردند.همينكه رسول خدا آگاه شد آنها را منع كرد و گفت من كه پيشواى شما هستم چنين نيستم; بعضى روزها روزه مى‏گيرم، بعضى روزها افطار مى‏كنم; قسمتى از شب را عبادت مى‏كنم و قسمتى ديگر نزد زنهاى خود هستم.همين عده از رسول خدا اجازه خواستند كه براى اينكه ريشه تحريكات جنسى را از وجود خود بكنند خود را اخته كنند. رسول اكرم اجازه نداد، فرمود در اسلام اين كارها حرام است.

روزى سه زن به حضور رسول اكرم آمده از شوهران خود شكايت كردند.يكى گفت‏شوهر من گوشت نمى‏خورد.ديگرى گفت‏شوهر من از بوى خوش اجتناب مى‏كند.سومى گفت‏شوهر من از زنان دورى مى‏كند.رسول خدا بى‏درنگ در حالى كه به علامت‏خشم ردايش را به زمين مى‏كشيد از خانه به مسجد رفت و بر منبر آمد و فرياد كرد: چه مى‏شود گروهى از ياران مرا كه ترك گوشت و بوى خوش و زن كرده‏اند؟ !همانا من خودم، هم گوشت مى‏خورم و هم بوى خوش استعمال مى‏كنم و هم از زنان بهره مى‏گيرم.هر كس از روش من اعراض كند از من نيست. ⁽⁶⁾

دستور كوتاه كردن لباس - بر خلاف معمول اعراب كه لباسهايشان به قدرى بلند بود كه زمين را جاروب مى‏كرد - به خاطر نظافت است كه در اولين آيات نازله بر رسول اكرم بيان شده است: و ثيابك فطهر ⁽⁷⁾ .

همچنين استحباب پوشيدن جامه سفيد يكى به خاطر زيبايى است و ديگر به خاطر پاكيزگى است، زيرا لباس سفيد چرك را بهتر نمايان مى‏سازد و به همين موضوع در روايات اشاره شده است: البسوا البياض فانه اطيب و اطهر ⁽⁸⁾ .رسول اكرم هنگامى كه مى‏خواست نزد اصحابش برود به آئينه نگاه مى‏كرد، موهاى خود را شانه و مرتب مى‏ساخت و مى‏گفت‏خداوند دوست مى‏دارد بنده‏اش را كه وقتى كه به حضور دوستان خود مى‏رود خود را آماده و زيبا سازد ⁽⁹⁾ يعنى لباس سفيد بپوشد كه زيباتر و پاكيزه‏تر است.

قرآن كريم آفرينش وسائل تجمل را از لطفهاى خدا نسبت‏به بندگانش قلمداد كرده است و تحريم زينتهاى دنيا بر خود سخت مورد انتقاد قرآن قرار گرفته است:

قل من حرم زينة الله التى اخرج لعباده و الطيبات من الرزق ⁽¹⁰⁾

در احاديث اسلامى آمده است كه ائمه اطهار با متصوفه كرارا مباحثه كرده و مرام آنان را به استناد به همين آيه باطل نشان داده‏اند ⁽¹¹⁾ .

اسلام التذاذ و كامجويى زن و شوهر از يكديگر را نه تنها تقبيح نكرده است، ثوابهايى هم براى آن قائل شده است.شايد براى يك نفر فرنگى شگفت انگيز باشد اگر بشنود اسلام مزاح و ملاعبه زن و شوهر، آرايش كردن زن براى شوهر، پاكيزه كردن شوهر خود را براى زن مستحب مى‏داند.در قديم كه به پيروى از كليسا همه گونه التذاذات شهوانى را تقبيح مى‏كردند اين حرفها را تخطئه كرده حتى مسخره مى‏دانستند.

اسلام التذاذات جنسى در غير محدوده ازدواج قانونى را به شدت منع فرموده است و آن خود فلسفه خاصى دارد كه بعد توضيح خواهيم داد، ولى لذت جنسى در حدود قانون را تحسين كرده است تا جايى كه فرموده دوست داشتن زن از صفات پيغمبران است: من اخلاق الانبياء حب النساء. ⁽¹²⁾

در اسلام زنى كه در آرايش و زينت‏خود براى شوهر كوتاهى كند نكوهش شده است كما اينكه مردانى كه در ارضاء زن خود كوتاهى مى‏كنند نيز نكوهش شده‏اند.

حسن بن جهم مى‏گويد: بر حضرت موسى بن جعفر عليه السلام وارد شدم، ديدم خضاب فرموده است.گفتم رنگ مشكى به كار برده‏ايد؟ فرمود: بلى، خضاب و آرايش در مرد موجب افزايش پاكدامنى در همسر اوست.برخى از زنان به اين جهت كه شوهرانشان خود را نمى‏آرايند عفاف را از دست مى‏دهند ⁽¹³⁾ .

حديث ديگرى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم نقل شده كه: «تنظفوا و لا تشبهوا باليهود» يعنى نظيف باشيد و خودتان را شبيه به يهود نكنيد.بعد فرمود زنان يهودى كه زناكار شدند بدان جهت‏بود كه شوهرانشان كثيف بودند و مورد رغبت واقع نمى‏شدند.خودتان را پاكيزه كنيد تا زنانتان به شما راغب گردند ⁽¹⁴⁾ .

عثمان بن مظعون يكى از اكابر صحابه رسول اكرم است، خواست‏به تقليد از راهبان، به اصطلاح تارك دنيا شود، ترك زن و زندگى كرد و لذتها را بر خويش تحريم ساخت.

همسرش نزد رسول خدا آمده عرض كرد يا رسول الله!عثمان روزها را روزه مى‏گيرد و شبها به نماز برمى‏خيزد.پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم خشمگين شده برخاست‏به نزد وى آمد.عثمان مشغول نماز بود.صبر كرد تا نمازش تمام شد، فرمود: اى عثمان!خدا مرا به رهبانيت دستور نفرموده است.دين من روشى منطبق بر واقعيت و در عين حال ساده و آسان است:

«لم يرسلنى الله تعالى بالرهبانية و لكن بعثنى بالحنيفية السهلة السمحة‏» ⁽¹⁵⁾

يعنى خداوند مرا براى رهبانيت و رياضت نفرستاده است، مرا براى شريعتى فطرى و آسان و با گذشت فرستاده است.من نماز مى‏خوانم و روزه مى‏گيرم و با همسرانم نيز مباشرت دارم.هر كس كه دين مطابق با فطرت مرا دوست مى‏دارد بايد از من پيروى كند.ازدواج يكى از سنتهاى من است.

پى‏نوشتها:

1. سر سلسله كلبيون يكى از شاگردان سقراط است‏به نام «انتيس طينس‏» .او مانند استاد خود غايت وجودرا در كسب فضيلت دانست ولى فضيلت را در ترك همه تمتعات جسمانى و روحانى مى‏دانست.گفته‏اند: «از اين جهت او و پيروانش را كلبيون مى‏گفتند كه گفتگوهاى انتيس طينس در محلى از شهر آتن واقع‏مى‏شد كه به مناسباتى آنجا را «سگ سفيد» مى‏خواندند; و نيز به سبب اينكه پيروان او در شيوه انصراف ازدنيا و اعراض از علايق دنيوى چنان مبالغه كردند كه از آداب و رسوم معاشرت و لوازم زندگانى متمدن نيزدست‏برداشته حالت دام و دد اختيار نمودند، با لباس كهنه و پاره و سر و پاى برهنه و موى ژوليده (مانندهيپى‏هاى عصر ما) ميان مردم مى‏رفتند و در گفتگو هر چه بر زبان مى‏گذشت‏بى‏ملاحظه مى‏گفتند، بلكه درزخم زبان اصرار داشتند و به فقر و تحمل رنج و درد سرفرازى مى‏كردند و همه قيود و حدودى كه مردم درزندگانى اجتماعى بدان مقيد شده‏اند ترك كرده حالت طبيعى را پيشه خود ساخته بودند.» (سير حكمت دراروپا، جلد اول صفحه 70) 2- وسائل، ج 1/ ص‏277

3. همان

4. همان

5. وسائل، ج 1/ ص 278

6. كافى تاليف محمد بن يعقوب كلينى جلد 5 صفحه‏496، و وسائل جلد3 صفحه 14.براى روايات نهى ازتبتل و اختصا (رهبانيت و خود را اخته كردن) رجوع شود به صحيح بخارى، جلد7 صفحات 4 و 5 و 40 وصحيح مسلم، جلد 4 صفحه‏129 و جامع ترمذى، چاپ هند، صفحه‏173.

7. جامه‏هاى خويش را پاكيزه گردان: سوره المدثر، آيه 4.

8. وسائل الشيعه، ج 1/ ص 280

9. همان، ص 278

10. بگو چه كسى زينتهايى كه خدا براى بندگان خود آفريده و روزيهاى پاكيزه را حرام كرده است؟ (سورة‏الاعراف، آيه 32) 11- رجوع شود به وسائل الشيعه، ج 1/ ص‏279

12. همان، ج‏3/ ص‏3

13. كافى، ج 5/ ص‏567

14. نهج الفصاحه

15. كافى، ج 5/ ص 494

نوشته شده توسط مدیر پایگاه اطلاع رسانی [عفاف بلاگ]

لينك ثابت